Một số điều cần biết về tật khúc xạ

1. Cận thị

Cận thị là bất thường trong hệ thống quang học của con mắt làm cho mắt người ta nhìn các vật ở xa không được rõ trong khi những vật ở gần vẫn nhìn rõ được. Đáng tiếc là cận thị rất hay gặp, cả ở trẻ em và người lớn. Hiện nay trên thế giới có hơn 1 tỷ người có tật khúc xạ. Chỉ tính riêng ở Trung Quốc đã có hơn 300 triệu người bị cận thị.

Thế nào là cận thị ?

Cận thị là một trạng thái sai lệch chức năng của bộ máy thị giác, khi người ta nhìn rõ những vật ở gần, còn những vật ở xa thì không nhìn rõ. Có thể ví con mắt như một máy ảnh với ống kính là giác mạc và thể thuỷ tinh : cho ánh sáng đi qua và làm đổi hướng để các tia sáng hội tụ trên võng mạc. Còn võng mạc có thể so sánh với phim để chụp ảnh. Trên võng mạc có các tế bào cảm thụ ánh sáng và chuyển tín hiệu ánh sáng thành các xung thần kinh để đi qua các dây thần kinh thị giác tới não. Hình ảnh các vật sẽ rõ nét nếu giác mạc và thể thuỷ tinh điều chỉnh được chính xác các tia sáng song song để chúng hội tụ trên võng mạc. Chính vì vậy mà những người khoẻ mạnh nhìn rõ các vật ở xa. Khi bị cận thị, các tia sáng hội tụ ở phía trước võng mạc và kết quả là hình ảnh của vật được nhìn thấy không rõ nét. Hiện tượng này có thể xảy ra do 2 nguyên nhân là :

1. Giác mạc và thể thuỷ tinh làm khúc xạ ánh sáng quá mạnh.

1. Trục nhãn cầu của người bệnh dài hơn bình thường nên võng mạc bị đẩy lùi ra xa hơn tiêu điểm. Bình thường, trục nhãn cầu dài khoảng 23 mm. Ở những người cận thị,số đo này có thể là 30 mm hoặc hơn. Khi trục nhãn cầu dài hơn mỗi mi li métsẽ làm cho số cận thị tăng thêm 3 D.

• Đo thị lực nhìn xa không kính, chọn loại kính thích hợp nếu cần.

• Đo khúc xạ, xác định mức độ cận thị.

• Đo trục nhãn cầu bằng siêu âm. Đây là một khám nghiệm không đau, rất chính xác và giúp chẩn đoán mắt có bị cận thị tiến triển hay không.

• Đo độ dày giác mạc bằng siêu âm nếu có kế hoạch mổ điều chỉnh tật khúc xạ.

• Soi đáy mắt để đánh giá tình trạng võng mạc, mạch máu và thần kinh thị giác của từng mắt một.

• Ngăn chặn bệnh phát triển

• Đề phòng biến chứng của bệnh

• Điều chỉnh trạng thái khúc xạ của mắt để bệnh nhân không phải đeo kính.

Nếu bác sĩ cho dùng hơn 1 loại thuốc thì cần tra thuốc sau cách thuốc đã tra trước đó ít nhất là một vài phút.

• Cố gắng khi ngủ không nằm nghiêng về phía mắt đã mổ trong 3 đến 7 ngày sau mổ.

• Không dụi mắt và không ấn tay lên mắt.

• Tránh không cho nước hoặc xà phòng vào mắt.

• Không đi tắm ở bể bơi hoặc tắm hơi trong 3 tháng

• Dùng kính râm khi ra nắng

• Viễn thị nhẹ – dưới 2 đi-ốp

• Viễn thị trung bình – từ 3 đến 5 đi-ốp.

• Viễn thị nặng – hơn 5 đi-ốp.

1. Tạo hình giác mạc bằng nhiệt đông – hiệu quả điều chỉnh khúc xạ đạt được bằng cách dùng một kim đã được làm nóng đến nhiệt độ nhất định để làm đông kết vùng chu biên giác mạc. Kết quả là vùng chu biên co lại làm công suất khúc xạ giác mạc tăng lên, bệnh nhân hết viễn thị.

1. Tạo hình giác mạc bằng quang đông la–de – nguyên tắc của phẫu thuật giống như tạo hình giác mạc bằng nhiệt đông và chỉ có một khác biệt là năng lượng la-de được sử dụng thay cho việc dùng kim được làm nóng.

1. Mổ viễn thị bằng phương pháp Lasik – Cũng như trong phương pháp LASIK điều trị cận thị, một vạt giác mạc được tạo bằng dao chuyên dụng rồi nâng lên để bộc lộ phần giác mạc phía dưới. Phần giác mạc được bộc lộ này sẽ chịu tác động la-de để lấy bớt tổ chức mô giác mạc vùng chu biên của phần quang học làm tăng lực khúc xạ của giác mạc,sau đó vạt giác mạc sẽ được đặt lại vào vị trí cũ. Vạt giác mạc sẽ được bám trở lại vị trí cũ, cố định nhanh và chắc chắn. Sau mổ, bệnh nhân có thể nhanh chóng trở lại như trong trường hợp dùng Lasik điều trị cận thị.

1. Thay thể thuỷ tinh điều trị viễn thị – đó là phương pháp lấy đi thể thuỷ tinh của bệnh nhân và thay bằng thể thuỷ tinh nhân tạo có công suất khúc xạ lớn hơn so với thể thuỷ tinh của bệnh nhân.

1. Loạn thị nhẹ : dưới 2 đi-ốp

1. Loạn thị vừa : từ 2 đến 3 đi-ốp

1. Loạn thị nặng : từ 4 đi-ốp trở lên

Vì sao người ta bị cận thị ?

Có nhiều nguyên nhân gây cận thị. Những nguyên nhân chính có thể kể đến là :

– Đọc sách hoặc làm việc phải dùng mắt nhìn chăm chú thời gian dài ở khoảng cách gần, trong điều kiện ánh sáng kém.

– Yếu tố di truyền, do một số đặc điểm cấu trúc nhãn cầu hoặc khác biệt về trao đổi chất trong cơ thể.

– Củng mạc yếu do cấu trúc đặc biệt của các sợi mô liên kết của bệnh nhân nên không giữ được thành nhãn cầu ổn định.

– Do cơ thể mi kém phát triển, không đủ khả năng điều tiết để làm cho con mắt thích ứng với các cự ly nhìn khác nhau. Cơ thể mi yếu phải gắng sức thường xuyên sẽ làm tăng nguy cơ bị cận thị.

Các triệu chứng cận thị

Bình thường, cận thị xảy ra khi trẻ còn nhỏ và dễ dàng nhận thấy ở tuổi đến trường. Trẻ nhìn kém những vật ở xa, không phân biệt được chữ,số trên bảng và phải cố gắng đến gần TV hoặc ngồi ghế đầu trong rạp chiếu phim. Khi cần nhìn rõ các vật có thể thấy những người cận thị hay nheo mắt. Ngoài thị lực nhìn xa giảm, những người bị cận thị còn nhìn kém lúc sẩm tối nên buổi chiều tối họ đi lại trên phố cũng như lái ô tô kém hơn.  Để nhìn tốt hơn, người bị cận thị phải đeo kính tiếp xúc hoặc đeo kính cận. Đôi khi họ phải thay mắt kính. Cần biết rằng đeo kính không giúp làm ngừng cận thị tiến triển mà chỉ điều chỉnh được số kính. Nếu thị lực giảm, thường cần đổi bằng số kính cao hơn do tăng độ cận, khi nhãn cầu giãn, trục nhãn cầu trở nên dài hơn.

Cận thị tiệm tiến

Đây không phải là một lỗi khúc xạ không đơn thuần, có thể điều chỉnh bằng cách đeo kính mà là một bệnh có thể gây những biến chứng nguy hiểm. Trẻ em từ 7 đến 15 tuổi hay bị bệnh này. Do thành nhãn cầu bị giãn, các mạch máu trong mắt cũng bị kéo dài làm rối loạn dinh dưỡng võng mạc và giảm thị lực. Khi bị giãn ra, võng mạc như chiếc khăn voan mỏng bị kéo giãn sẽ bị rách từng lỗ nhỏ và kết quả là bị bong võng mạc. Đây là biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh cận thị tiệm tiến. Thị lực có thể giảm đến mức gây mù. Xin nhớ rằng việc đến khám chuyên khoa mắt kịp thời sẽ giúp Bạn phòng ngừa được những biến chứng nguy hiểm và bảo toàn được chức năng thị giác cho đôi mắt !

Chẩn đoán bệnh

Chỉ những bác sĩ chuyên khoa mới có thể xác định được chính xác mức độ cận thị và chọn phương pháp điều trị phù hợp nhất.

Để chẩn đoán các trường hợp cận thị, cần thực hiện các khám nghiệm như sau :

Đây là quy trình khám chuẩn đối với những bệnh nhân cận thị nhưng để điều trị bệnh cần có cách phù hợp cho từng bệnh nhân. Trong trường hợp cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định những khám nghiệm bổ sung.

Điều trị

Việc điều trị cận thị nhằm đạt được những mục tiêu sau :

Các chuyên gia của Viện Mắt Fyodorov đã sáng chế và ứng dụng thành công các phương pháp chữa cận thị khác nhau như tạo hình củng mạc, tạo hình bằng colagen, rạch giác mạc hình nan hoa, bào mòn giác mạc bằng la-de excimer, đặt thấu kính nội nhãn.

Phẫu thuật tạo hình củng mạc

Phẫu thuật này được thực hiện để không cho trục nhãn cầu tiếp tục dài ra, làm cận thị ngừng tiến triển. Khi thực hiện những phẫu thuật này, người ta đặt vào sau nhãn cầu những dải băng làm bằng chất liệu sinh học có tác dụng như một đai bao quanh, không cho nhãn cầu giãn ra. Sau một thời gian nhất định, các mạch máu sẽ xâm nhập vào những dải băng này và con mắt được dinh dưỡng tốt hơn so với trước phẫu thuật.

Hiện nay, trong một số trường hợp có thể sử dụng phẫu thuật đơn giản hơn, gọi là tạo hình co-la-gen. Ưu điểm của phương pháp này là cách thực hiện đơn giản hơn, chất liệu sinh học là co-la-gen được đưa vào khoang sau nhãn cầu bằng một ống xy-lanh. Co-la-gen kích thích những tế bào của mô liên kết trong củng mạc làm tăng sức bền thành nhãn cầu, ngăn chặn sự tiến triển của bệnh cận thị. Phẫu thuật tạo hình củng mạc có thể thực hiện theo chế độ ngoại trú. Đôi khi những phẫu thuật này có thể thực hiện được đồng thời trên cả 2 mắt hoặc phối hợp với các phẫu thuật mắt khác. Để đề phòng những biến chứng của bệnh cận thị, trong nhiều trường hợp khác cần điều trị bằng la-de. Tia la-de có tác dụng như que hàn, gắn võng mạc bám chặt vào hắc mạc ở những vị trí có nguy cơ bong và xung quanh những vết rách để đề phòng biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh cận thị là bong võng mạc.

Sau khi đã làm ngừng được sự phát triển bệnh lý của trục nhãn cầu và làm la-de dự phòng, một câu hỏi quan trọng nhất đặt ra đối với người bị cận thị là làm sao có được chức năng thị giác bình thường, không bị biến dạng hoặc phụ thuộc vào cặp kính mà với tất cả kích thước và sắc màu tự nhiên của thiên nhiên. Đối với những người bị cận thị nặng, khi không đeo kính là những mù thực tế, lệ thuộc hoàn toàn vào đôi kính thì việc giải phóng khỏi những đôi kính dày cùng những điều phiền toái đi kèm có thể nói là một sự đổi đời. Ngày nay, vấn đề này có thể được thực hiện thành công nhờ sự phát triển của phẫu thuật khúc xạ nhãn khoa và người khởi xướng cho hướng phát triển này là giáo sư X.N. Fyodorov. Tại Bệnh Viện Mắt Quốc Tế Việt – Nga, nhờ những sáng chế về công nghệ phẫu thuật hoàn toàn mới của Viện Mắt Fyodorov, những trang thiết bị hiện đại và những dụng cụ tinh xảo phục vụ phẫu thuật trên cơ sở những tính toán khoa học sử dụng thành tựu công nghệ thông tin, chúng tôi có thể biết trước kết quả trong từng trường hợp. Đây là bí quyết thành công, tạo dựng được uy tín toàn cầu của Viện Mắt Fyodorov và các bệnh nhân Việt Namsẽ có cơ hội tiếp cận những dịch vụ cao, đẳng cấp quốc tế này tại Hà Nội.

Một phương pháp khác điều trị cận thị được sử dụng rộng rãi hiện nay gọi là LASIK. Trong phương pháp LASIK,bằng một dụng cụ chuyên dụng, người ta tạo một vạt giác mạc rồi nâng lên để bộc lộ phần giác mạc phía dưới. Phần giác mạc được bộc lộ này sẽ chịu tác động để thay đổi cấu trúc để đáp ứng những yêu cầu đặt ra, sau đó vạt giác mạc sẽ được đặt lại vào vị trí cũ. Theo phương pháp phẫu thuật này, đường rạch được làm theo chiều ngang, vạt giác mạc sẽ được bám trở lại vị trí cũ, cố định nhanh và chắc chắn nhờ những đặc điểm đặc thù về cấu trúc giải phẫu. Chính vì vậy, bệnh nhân không phải tuân thủ theo một quy tắc nghiêm ngặt nào về hạn chế vận động. Nhờ những ưu điểm như vậy, phương pháp phẫu thuật LASIK được coi là lựa chọn tốt nhất hiện nay cho bệnh nhân có tật khúc xạ. Phẫu thuật này chỉ kéo dài hơn 1 phút và cho phép mổ những bệnh nhân có độ cận thị từ 1 đến 25 đi-ốp. Ưu điểm của phẫu thuật này là hoàn toàn không đau và có độ chính xác rất cao.

Mục đích của tất cả những phẫu thuật khúc xạ là làm cho lực khúc xạ của mắt yếu đi. Mỗi phẫu thuật có chỉ định và chống chỉ định riêng, do các bác sĩ chuyên khoa quyết định sau khi đã thăm khám toàn diện bệnh nhân.

Tra thuốc mắt như thế nào cho đúng ?

Trong thời gian khoảng 1,5 tháng sau mổ, Bạn sẽ cần phải tự tra thuốc chống viêm cho mắt đã mổ. Hãy chú ý học cách tra thuốc đúng cho mắt Bạn ! Khi tra thuốc nước cần hơi ngửa đầu về phía sau và đưa mắt nhìn lên phía trên. Kéo nhẹ mi dưới về phía dưới để bộc lộ kết mạc (còn gọi là “lòng trắng”) phía dưới giác mạc (còn gọi là “lòng đen”) rồi tra 1 đến 2 giọt thuốc vào. Phải để ý, không cho đầu ống thuốc chạm vào mi mắt hoặc lông mi. 

Một vài lời khuyên về chăm sóc mắt sau mổ

Để thời gian hậu phẫu qua đi nhanh và không có biến chứng, hãy lắng nghe lời khuyên của các bác sỹ chúng tôi:

2. Viễn thị

Cận, viễn và loạn thị là những bất thường khúc xạ, có nghĩa là đường đi của tia sáng ở mắt cận, viễn và loạn thị khác so với mắt chính thị. Khi bị viễn thị, các tia sáng song song hội tụ sau võng mạc. Nguyên nhân có thể là lực khúc xạ của mắt yếu hoặc trục nhãn cầu ngắn hơn bình thường. Người bị viễn thị nhìn kém cả ở khoảng gần cũng như khi nhìn xa. Người ta chia viễn thị thành 3 loại:

Độ viễn thị nhẹ có thể cân bằng được nhờ co cơ thể mi, làm tăng lực khúc xạ của thể thuỷ tinh. Khả năng này là rất cao ở người trẻ, nhất là trẻ em. Chúng có thể điều tiết để điều chỉnh tật viễn thị dưới 3 đi-ốp một cách dễ dàng. Khi đó, người ta gọi là viễn thị ẩn. Điều này có nghĩa là có rất nhiều người trẻ bị viễn thị mà không được phát hiện do thị lực nhìn xa của họ còn tốt. Tuy nhiên, khả năng làm việc với thị lực nhìn gần giảm sút, nhất là ở độ tuổi trên 30. Chính vì vậy mà người ta cho rằng tật viễn thị là không đáng kể so với cận thị như hiện nay. Nếu không được phát hiện và điều chỉnh tật khúc xạ hợp lý thì khả năng lao động trí óc của họ sẽ bị ảnh hưởng nhiều vì những người này rất nhanh bị mỏi mắt hoặc nhức đầu khi đọc sách hoặc làm việc với máy vi tính. Vì vậy, chúng ta cần biết những dấu hiệu này để chăm sóc mắt cho bản thân hoặc hướng dẫn mọi người xung quanh nhận biết đó là do tật khúc xạ để điều chỉnh kịp thời, giữ gìn đôi mắt sáng, có khả năng làm việc cao, thoải mái để đạt hiệu quả lao động cao nhất.

Để điều trị viễn thị, có thể đeo kính gọng, dùng kính tiếp xúc hoặc bằng phẫu thuật. Các bác sỹ từ Viện Mắt Fyodorov có nhiều phẫu thuật để chữa viễn thị, áp dụng cho từng trường hợp cụ thể. Đó là :

3. Loạn thị

Đây là một hình thái tật khúc xạ khác, có thể nói là phức tạp hơn so với cận và viễn thị. Bình thường, giác mạc có hình cầu, khi đó khúc xạ giác mạc ở mặt cắt đứng và mặt cắt ngang là như nhau. Khi bị loạn thị, lực khúc xạ ở những mặt cắt này khác nhau. Có 3 loại loạn thị là loạn thị cận, loạn thị viễn và loạn thị hỗn hợp. Theo mức độ nặng, người ta chia loạn thị làm 3 độ :

Đối với loạn thị, cũng có nhiều phương pháp điều trị phẫu thuật khác nhau. Đó là :

– Rạch giác mạc hình nan hoa – tạo những đường rạch giác mạc không xuyên trên những hướng đã được xác định để làm giảm công suất khúc xạ giác mạc ở vùng đó làm cho công suất khúc xạ giác mạc đồng đều ở các hướng. Phẫu thuật này có thể áp dụng cho loạn thị cận và loạn thị hỗn hợp.

– Nhiệt đông hoặc quang đông giác mạc bằng la-de – nguyên lý phẫu thuật cũng như trong trường hợp viễn thị.

– Phương pháp PPК và LASIK : Những năm gần đây la-de excimer ngày càng được sử dụng nhiều để điều trị loạn thị. Kỹ thuật thực hiện phẫu thuật về cơ bản tương tự như đối với phẫu thuật Lasik điều trị cận thị với một điểm khác biệt là một phần mô giác mạc được lấy đi một cách chọn lọc, không đều ở các hướng sao cho sau phẫu thuật khúc xạ giác mạc đồng đều ở các hướng.

4. Lão thị

Ở tuổi trên 40, người ta có thể gặp khó khăn khi nhìn gần, khi đọc sách trong khi vẫn nhìn rõ các vật ở xa. Đó là do hiện tượng lão thị, khi thể thuỷ tinh bị lão hóa, mất dần tính đàn hồi. Đây là một hiện tượng tự nhiên, như một quá trình sinh lý diễn ra trong cơ thể khi người ta có tuổi, các mô bị lão hoá, trong đó có thể thuỷ tinh.

Để điều chỉnh lão thị, cách đơn giản và hiệu quả nhất là đeo kính. Hiện nay có cả phương pháp phẫu thuật điều trị lão thị  để bệnh nhân lựa chọn. Cần tư vấn cẩn thận bác sĩ nhãn khoa để có sự lựa chọn hợp lý nhất cho từng người. 

Có thể đề phòng để không bị tật khúc xạ không ?

Có, nhưng không hoàn toàn. Những người thường phải làm việc ở chế độ nhìn gần dễ bị cận thị nhất. Những người làm việc, học tập trong điều kiện chật chội, thiếu ánh sáng cũng hay bị cận thị. Một số chủng tộc (Châu Á) hay bị cận thị. Những người có người thân trong gia đình, nhất là bố mẹ, bị cận thị cũng hay bị cận thị.

Để giảm nguy cơ bị cận thị, cần tạo những điều kiện tốt nhất về ánh sáng, bàn ghế cho học sinh. Một điều rất quan trọng là phải tạo được điều kiện nghỉ ngơi, vui chơi hợp lý cho trẻ nhỏ, tránh để trẻ phải học lâu hoặc nhìn nhiều vào màn hình máy vi tính, máy chơi trò điện tử vì làm việc bằng mắt nhiều ở khoảng cách gần là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất gây nên cận thị. Cùng với các phương pháp phòng bệnh, hiện nay có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả nên dù tật khúc xạ còn là một vấn đề lớn, có thể nói là cấp bách đối với xã hội nhưng chúng ta vẫn có thể lạc quan, tin tưởng là đến một tương lai không xa, trước năm 2020 như Chương trình “Thị giác 2020″ của Tổ chức Y tế Thế giới đã xác định, mọi người có tật khúc xạ ở nước ta sẽ được quan tâm đến, được hưởng những dịch vụ hoặc trợ giúp cần thiết để có đôi mắt sáng cho một cuộc sống tốt đẹp!

Cấu tạo của mắt

1. Cấu trúc của mắt

• Mắt (organon visus) gồm có nhãn cầu, thần kinh mắt và những bộ phận phụ thuộc như mí mắt, lông mi, các cơ mắt, các cân mạc, tuyến lệ và các màng tiếp hợp.
• Nhãn cầu (bulbus oculi) là phần chính yếu nhất, thường được so sánh với chiếc máy ảnh vì đặc tính chính xác quang học của nó.

Nhãn cầu gồm 3 lớp màng có tên gọi là:

• Màng ngoài gồm củng mạc và phía trước biến đổi thành giác mạc.
• Màng giữa là màng bồ đào, thân bè và mạch lạc mạc, chứa nhiều mạch máu, phía trước dày lên thành cơ thể mi và mống mắt.
• Màng trong là võng mạc, chứa các tế bào nhận cảm ánh sáng là tế bào gậy và tế bào nón.

Chức năng cơ bản của mắt

• Là hệ quang học, thu chụp lấy hình ảnh.
• Là hệ thống thu nhận và “mã hoá” thông tin cho đại não.
• Là một cơ quan chức năng, “phục vụ” cho sự sống con người.

• Thể thủy tinh: giữ vai trò của một thấu kính để hội tụ ánh sáng trên võng mạc. Nó được treo bởi các dây chằng tròn với cơ thể mi. Giữa giác mạc và thể thủy tinh là thủy dịch, giữa thể thủy tinh và võng mạc là dịch kính. Cả hai chất dịch này giữ cho mắt không bị xẹp.
• Tiền phòng và hậu phòng: Chỗ hõm giữa giác mạc và mống mắt được gọi là tiền phòng, đối lại chỗ hõm đóng kín quanh sau mống mắt và phần thắt ngang thủy tinh thể (thấu kính mắt) được gọi là hậu phòng. Cả hai phòng đều chứa đầy thủy dịch.
• Con ngươi (đồng tử): là lỗ tròn giữa màng mống mắt. Phần lớn nhất của hõm sau thủy tinh thể chứa đầy một chất trong suốt gọi là dịch kính (corpus vitreum). Cái băng đỡ thủy tinh thể được gọi là vùng bè (mi) (zonula ciliaris zinni) căng ra giữa màng ngang thủy tinh thể và thân bè (corpus ciliare).
• Các cơ của mắt: cũng tham gia vào một số chức năng của mắt. Các cơ mống mắt giúp điều chỉnh đường kính đồng tử. Cơ thể mi có thể làm thay đổi độ cong của thể thủy tinh. Các cơ ngoài mắt điều khiển mắt quay về phía mục tiêu thị giác.
• Giác mạc, tiền phòng, con ngươi, thủy tinh thể (thấu kính) và dịch kính có chức năng cho xuyên qua và phản chiếu tia sáng, vì vậy chúng được gọi là môi trường xuyên ánh sáng. Võng mạc và thần kinh mắt tuần tự là những bộ phận tiếp nhận và truyền dẫn xung động ánh sáng. Phần giữa của võng mạc được gọi là hoàng điểm (macula lutea) có chức năng nhạy cảm nhất.

2. Cấu trúc võng mạc

• Võng mạc được cấu tạo bởi mười lớp. Lớp ngoài cùng chứa sắc tố và vitamin A. Sắc tố có vai trò ngăn cản sự phản chiếu ánh sáng trong toàn nhãn cầu, sẽ khiến cho hình ảnh sẽ bị mờ. Vitamin A rất cần thiết để thành lập quang sắc tố.
• Võng mạc là một bộ phận nằm phía sau khối tinh thể mắt, chứa các tế bào đặc biệt, có thể gọi là tế bào “nhận ảnh” (chúng nhạy với ánh sáng) và các tế bào thần kinh. Các tế bào nhận ảnh có hai loại: hình dẹt và hình que dài. Chúng có chức năng chuyển quang năng thành điện năng cho hệ dây thần kinh, ở đây phản ứng hoá xảy ra.
• Các tế bào que dài rất nhạy với ánh sáng, chúng cho phép ta nhìn thấy các vật trong điều kiện thiếu ánh sáng, giúp cho tầm nhìn được xa hơn .Các tế bào nhận ảnh hình dẹt thì ngược lại cần nhiều ánh sáng, nhưng lại cho ta nhận biết các chi tiết rất nhỏ của vật ta nhìn vào, đảm bảo tập trung thị lực vào một điểm và giúp phân biệt các màu khác nhau. Loại tế bào thứ hai nằm tập trung vào một chỗ, chúng quyết định sự tinh tường của thị giác.
• Võng mạc tiếp giáp với lớp mao dẫn của mắt, nhưng nhiều chỗ độ tiếp giáp yếu. Khi võng mạc bị bệnh thì độ tiếp giáp càng yếu đi.

Chọn cách học thông minh hơn và tốt hơn

Phần lớn học sinh, sinh viên học bằng cách đọc lại vở ghi chép và sách giáo khoa, nhưng nghiên cứu của các nhà tâm lí học – trong các thí nghiệm trong phòng lab lẫn thí nghiệm với người học thực tế trong lớp – cho thấy đây là một kiểu học hết sức kinh khủng. Sử dụng các chiến lược học tập tích cực như thẻ ghi chú, lập sơ đồ, và tự vấn – là cách học hiệu quả hơn nhiều, đồng thời cần giãn thời gian học mọi lúc mọi nơi và hòa hợp kiến thức các môn học lại với nhau.

Đó là kết luận của các nhà tâm lí học Roediger và Mark McDaniel tại trường Đại học Washington ở St. Louis, Mĩ. Tính chung thì hai ông đã dành ra 80 năm nghiên cứu sự học và trí nhớ, và đã gói gọn các kết quả nghiên cứu của họ cùng với cây bút Peter Brown trong tác phẩm Make It Stick: The Science of Successful Learning.

1. Đừng chỉ biết chăm chăm đọc lại các ghi chép và sách vở

Từ các khảo sát, chúng tôi biết rằng phần đông sinh viên, khi họ học, họ thường đọc lại các yêu cầu và các ghi chép. Phần lớn sinh viên cho biết đây là nguyên tắc học tập số một của họ.

Tuy nhiên, chúng tôi biết, từ rất nhiều nghiên cứu, kiểu tái hiện thông tin lặp đi lặp lại này không phải là cách gì hay đặc biệt để học hay để tạo ra trí nhớ lâu dài hơn. Nghiên cứu của chúng tôi trên các sinh viên Đại học Washington, chẳng hạn, cho thấy khi họ đọc lại một chương giáo trình, họ tuyệt nhiên không có thêm tiến bộ gì so với những sinh viên khác chỉ đọc chương đó đúng một lần.

Lúc bạn đọc cái gì đó lần đầu tiên, bạn rút ra rất nhiều kiến thức. Nhưng khi bạn đọc lần thứ hai, bạn đọc với suy nghĩ trong đầu rằng “Tôi biết cái này, tôi biết cái này.” Cho nên, về căn bản, bạn không còn xử lí thông tin một cách sâu sắc, hoặc không thu lượm được gì thêm. Thông thường, việc đọc lại là đọc lướt – và nó có chút xảo quyệt, bởi việc này mang lại cho bạn ảo tưởng rằng bạn hiểu vấn đề rất rõ, trong khi thực tế có những sơ hở.

2. Tự đặt cho mình rất nhiều câu hỏi

Một kĩ thuật hay nên dùng là thay vì đọc xong một lần, bạn hãy tự vấn bản thân, hoặc sử dụng các câu hỏi ở cuối chương sách, hoặc bạn tự đặt ra các câu hỏi của riêng mình. Việc hồi phục thông tin đó là cái thật sự mang lại sự học và trí nhớ vững bền hơn.

Và ngay cả khi bạn không thể hồi phục nó – khi bạn trả lời sai các câu hỏi – thì nó cũng cho bạn một chẩn đoán chính xác mình chưa biết cái gì, và điều này cho bạn biết bạn nên lùi lại và học lại cái gì. Điều này giúp định hướng việc học của bạn hiệu quả hơn.

Việc nêu câu hỏi còn giúp bạn hiểu sâu hơn. Ví dụ bạn đang học lịch sử thế giới, và việc thông thương giữa người La Mã và người Hi Lạp cổ xưa. Hãy dừng lại và tự hỏi tại sao họ lại trở thành đối tác buôn bán của nhau. Tại sao họ trở thành người đóng tàu, và tại sao họ học cách đi lại trên biển? Không phải lúc nào cũng hỏi tại sao – bạn có thể hỏi như thế nào, hoặc cái gì.

Trong khi nêu ra những câu hỏi này, bạn đang cố gắng lí giải, và khi làm như vậy, bạn hiểu rõ vấn đề hơn, và nó dẫn tới trí nhớ và sự học tốt hơn. Cho nên, thay vì chỉ đọc và hớt váng, bạn nên dừng lại và tự hỏi bản thân những cái giúp bạn hiểu được vấn đề.

3. Liên hệ thông tin mới với cái bạn đã biết

Một chiến lược nữa là, trong lúc đọc lần thứ hai, hãy cố gắng liên hệ các nguyên tắc trong sách vở với cái bạn đã biết. Liên hệ thông tin mới với thông tin trước đây để hiểu rõ hơn.

Một ví dụ là nếu bạn đang học về cơ chế neuron truyền điện. Một trong những cái chúng ta biết là bạn có một màng chất béo bao xung quanh neuron, gọi là màng bao myelin, nó giúp neuron truyền điện nhanh hơn.

Cho nên, bạn có thể ví von điều này, nói ví dụ, với nước chảy trong ống vòi sen. Nước chảy nhanh trong ống, nhưng nếu bạn đâm thủng ống, thì nước sẽ rò ra, và bạn sẽ không có dòng chảy như cũ nữa. Và đó căn bản là cái xảy ra khi chúng ta già đi – các màng bao myelin bị thủng, và sự truyền tín hiệu chậm đi.

4. Phác họa thông tin ở dạng sơ đồ, hình vẽ

Một chiến lược hay là vẽ sơ đồ tư duy, hay các mô hình thị giác, hay các sơ đồ tiến trình. Trong khóa học tâm lí vỡ lòng, bạn có thể vẽ sơ đồ dòng huấn luyện phản xạ cổ điển. Chắc chắn bạn có thể đọc các bài viết về sự huấn luyện phản xạ cổ điển, nhưng để thật sự hiểu và có thể viết ra và mô tả các phương diện của nó trong bài kiểm tra sau này – điều kiện, kích thích, vân vân – một ý hay là bạn nên trình bày nó dưới dạng sơ đồ.

Bất cứ cái gì mang lại sự học tích cực – tự bạn lĩnh hội kiến thức – đều rất hiệu quả trong việc ghi nhớ. Nghĩa là về căn bản người học cần trở nên hòa nhập hơn, bận bịu hơn, và ít thụ động hơn.

5. Sử dụng thẻ ghi chú

Thẻ ghi chú là một cách hay nữa để học. Sử dụng thẻ là thật ra bạn đang kiểm tra lại chính mình về những cái bạn cho là đúng.

Rất nhiều sinh viên sẽ trả lời câu hỏi trên thẻ nháp rồi sau đó vứt ra khỏi vở nếu câu trả lời đó là đúng. Nhưng hóa ra đây không phải là ý hay – việc lặp lại hoạt động hồi phục trí nhớ mới quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy việc giữ lại thẻ ghi chép đúng trong vở và bắt gặp lại nó mới là hữu ích. Bạn có thể muốn thực hành thêm với các thẻ ghi sai, nhưng việc bắt gặp nhiều lần các thẻ ghi đúng cũng quan trọng.

Việc nhai đi nhai lại cái gì đó không phải là tệ. Cái tệ là bạn nhai đi nhai lại mà không suy nghĩ.

6. Đừng cố nhồi sọ – hãy học thư thái

Rất nhiều sinh viên học theo kiểu nhồi sọ – họ chờ cho đến phút chót, rồi vào một đêm nọ, họ “tụng niệm” thông tin như không biết mệt. Nhưng nghiên cứu cho thấy đây không phải là cách hay để có trí nhớ lâu dài. Nó có thể cho phép bạn qua lọt bài kiểm tra vào ngày hôm sau, nhưng rồi cuối cùng bạn sẽ chẳng còn nhớ nhiều thông tin như vậy đâu, rồi vào năm sau, lúc bạn cần thông tin đó cho khóa học mới thì nó tiêu tán đâu hết rồi.

Chuyện này vẫn thường xảy ra ở các lớp học thống kê. Sinh viên trở lại lớp sau kì nghỉ hè, và dường như họ đã quên sạch hết mọi thứ, bởi vì họ đã cố học nhồi sọ cho các bài kiểm tra.

Cách hay hơn là nên nới giãn hoạt động tái hiện thông tin. Thực hành một ít vào ngày hôm nay, sau đó cất thẻ ghi chú vào, rồi lấy chúng ra học tiếp vào ngày hôm sau, rồi hai ngày sau. Nghiên cứu cho thấy việc nới giãn thời gian học thật sự là quan trọng.

7. Người dạy cũng phải thư thái và thiết kế bài dạy đa dạng

Sách giáo khoa của chúng ta cũng có chứa thông tin dành cho người dạy. Và hệ thống giáo dục của chúng ta cũng có xu hướng đề cao kiểu trình bày thông tin hàng loạt.

Thông thường, trong một khóa học ở đại học, hôm nay bạn học một chủ đề, và ngày hôm sau bạn học một chủ đề khác, rồi ngày thứ ba thì học chủ đề khác nữa. Đây là kiểu trình bày hàng loạt. Bạn không hề quay lại và tái hiện thông tin hoặc xem xét lại bài học cũ.

Nhưng cái then chốt, đối với người dạy, là đưa vấn đề ra trước sinh viên vài ngày hoặc vài tuần sau đó. Có vài cách để người dạy có thể làm việc này. Tại trường Đại học Washington, có một số giảng viên nêu câu hỏi hàng tuần, và thường chỉ nêu vấn đề từ buổi học của tuần đó vào câu hỏi. Bây giờ thì họ đang nêu lại vấn đề từ hai đến ba tuần trước đó. Một giảng viên tâm lí học dành hẳn thời gian, trong mỗi bài giảng, để nhắc lại vấn đề trước đó vài ngày hoặc vài tuần.

Việc này cũng có thể làm tại nhà. Thông thường, trong các khóa học thống kê, bài tập về nhà được cho theo thể loại y hệt nhau. Sau khi học các tương quan thì bài tập ở nhà của sinh viên toàn là bài tập tương quan. Rồi tuần sau đó, khi học sang T-test, thì toàn bộ bài tập đều thuộc dạng T-test. Nhưng chúng tôi nhận thấy việc rải thưa câu hỏi vào vấn đề đã học hai hoặc ba tuần trước đó thật sự là cách hay để ghi nhớ.

Và việc này có thể lồng ghép vào nội dung của chính các bài học. Ví dụ bạn đang học một lớp lịch sử nghệ thuật. Thời tôi đi học, tôi học về Gauguin, rồi tôi xem rất nhiều tranh vẽ của ông ta, sau đó tôi chuyển sang học về Matisse, và xem rất nhiều tranh vẽ của ông này. Sinh viên và giảng viên đều nghĩ rằng đây là cách hay để học phong cách vẽ tranh của những họa sĩ khác nhau này.

Nhưng các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy không hẳn như vậy. Cách tốt hơn là cho sinh viên xem ví dụ của một họa sĩ, sau đó chuyển sang họa sĩ tiếp theo, rồi đến họa sĩ khác, sau đó thì lặp vòng trở lại. Kiểu đan xen, hay hòa trộn, mang lại hiệu quả học tập tốt hơn nhiều – và sinh viên nhận ra chính xác tác giả của các bức tranh, nói ví dụ, lúc làm bài kiểm tra.

Và phương pháp này có tác dụng với mọi loại vấn đề. Trở lại với khóa học thống kê. Ở các lớp trên, và trong thế giới thực, bạn đâu có phải nói bài toán thống kê mà mình đang gặp là thuộc loại gì – bạn chỉ cần lọc ra phương pháp để mình sử dụng mà thôi. Và bạn không thể học được cách làm, trừ khi bạn đã từng trải nghiệm xử lí một hỗn tạp gồm nhiều loại bài toán khác nhau, và phán đoán xem nên sử dụng phương pháp gì để giải quyết.

8. Chẳng có ai là “thiên tài trời sinh”

Tác giả Carol Dwek tại Stanford có viết một số tác phẩm hấp dẫn về sự học. Theo bà, sinh viên có khuynh hướng có một trong hai lối nghĩ về sự học.

Một là kiểu học bất di bất dịch. Nói ví dụ, “Tôi có một năng khiếu nhất định về môn này – ví dụ như hóa học hay vật lí gì đó – và tôi sẽ học tốt cho đến khi đạt tới giới hạn đó. Vượt qua giới hạn rồi thì thật khó cho tôi, tôi không học tốt hơn nữa được đâu.” Hai là lối nghĩ lũy tiến. Lối này cho rằng học là phải sử dụng các chiến lược hiệu quả, bỏ thời gian ra mà làm việc, và dấn thân vào trong tiến trình, tất cả giúp bạn dần dần tăng cường khả năng của mình đối với một môn học nào đó.

Hóa ra thì lối nghĩ dự đoán được sinh viên sẽ đạt kết quả học tập ra sao. Các sinh viên với lối nghĩ lũy tiến có xu hướng gắn bó với môn học, có xu hướng kiên nhẫn khi đối mặt với khó khăn, và có xu hướng thành công trong các lớp học cạnh tranh. Các sinh viên với lối nghĩ bất di bất dịch thì không có những xu hướng này.

Vì thế, đối với người dạy, bài học ở đây là nếu bạn có thể nói chuyện với sinh viên và đề xuất rằng lối nghĩ lũy tiến là mô hình chính xác hơn – và đúng như vậy – thì sinh viên có xu hướng sẵn sàng hơn để thử nghiệm những chiến lược mới, và gắn bó với khóa học, và làm việc theo những cách sẽ thúc đẩy sự học tiến bộ. Năng lực, trí thông minh, và sự học phải gắn liền với cách bạn tiếp cận – hãy làm việc thông minh hơn, đó là cái chúng tôi muốn nói.

Nguồn: vox.com

Cách học tốt môn vật lý trong trường phổ thông

Đối với một số học sinh, môn lý rất khó để học tốt. Nhưng đối với tôi, môn lý rất thú vị. Cũng đã đạt được nhiều thành tích tốt với môn này như học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp khu vực, cấp quốc gia, tôi muốn chia sẻ với các em học sinh những kinh nghiệm học tập của tôi.

Môn vật lý là môn nghiên cứu những hiện tượng xảy ra trong đời sống. Nên chỉ cần hiểu rõ hiện tượng là có thể hiểu và tìm được hướng giải cho bài toán vật lý. Phần còn lại là áp dụng công thức đã học cùng với những dữ kiện của đề bài, thêm một chút tính toán; học sinh có thể giải bài toán lý một cách dễ dàng. Điều quan trọng là phải hiểu rõ công thức để không làm sai.

Trước tiên, để có thể hiểu rõ những vấn đề trong môn vật lý, học sinh phải chăm chú nghe giảng. Những hiện tượng chỉ tuân theo một số nghuyên tắc nhất định, và để hiểu rõ những hiện tượng đó thì học sinh có thể hỏi thầy cô trên lớp, những bạn giỏi về môn này để giải thích giúp. Học sinh có thể lên mạng để tìm những hình ảnh minh họa, những đoạn phim mô phỏng những thí nghiệm học trên lớp. Trên mạng có rất nhiều tư liệu và minh họa dễ hiểu. Chỉ cần hiểu rõ hiện tượng là học sinh đã phần nào làm được những câu lý thuyết.

Sau đó là công thức tính toán, môn lý có hai phần: thứ nhất là phần lý thuyết, thứ hai là phần bài tập. Việc nhớ rõ công thức là điều rất quan trọng. Vì nếu học sinh nhớ sai công thức thì kết quả bài làm sẽ sai. Lúc học những công thức mới, tôi cũng cảm thấy rất khó nhớ. Nhưng tôi không cố gắng học công thức ngay từ đầu mà lấy bài tập ra làm. Trong lúc làm vẫn lấy công thức ra xem. Nhưng rồi làm nhiều bài như vậy, khoảng 10 bài là đã nhớ công thức. Như vậy vừa hiểu rõ công thức, vừa biết áp dụng đúng và nhớ công thức lâu.

Một việc nữa là trong sách giáo khoa, để cho dễ hiểu, người ta thường đưa ra những công thức rút gọn cho những trường hợp đặc biệt từ một công thức tổng quát. Và điều này giúp học sinh làm câu hỏi trắc nghiệm nhanh hơn. Vì thế số lượng công thức mà học sinh phải học là nhiều hơn và khó nhớ hơn. Điều này dễ làm rối học sinh.

Theo tôi thì nên nhớ một công thức gốc, rồi tùy trường hợp mà đơn giản công thức lại. Nếu học sinh nào có thể nhớ hết thì rất tốt, nhưng theo tôi số lượng công thức là nhiều, rất nguy hiểm khi học sinh nhớ không rõ công thức, và việc nhớ một công thức tổng quát sẽ làm học sinh cảm thấy dễ chịu hơn và nhớ lâu hơn. Và nếu làm nhiều học sinh sẽ quen với những trường hợp đặc biệt mà không cần cố nhớ công thức cho những trường hợp đặc biệt lúc đầu.

Tôi để ý thấy một số học sinh sau khi đọc xong đề thì tưởng tượng trong đầu hiện tượng rồi viết công thức tính toán ngay. Tôi nghĩ nên vẽ hình minh họa hiện tượng trước rồi hãy tính toán. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hiện tượng hơn và ít bị rối hay làm sai bài toán.

Với những bài phức tạp thì việc vẽ hình còn quan trọng hơn nữa, nhưng tôi thấy một số học sinh vẽ hình minh họa rất sơ sài hay vẽ rất nhỏ. Theo kinh nghiệm, tôi nghĩ nên vẽ hình lớn một chút, vì sau đó ta còn viết hay vẽ thêm nhiều dữ kiện khác. Điều này giúp cho hình minh họa dễ nhìn hơn và có thể viết những dữ kiện đề bài cho ngay trên hình vẽ. Nó sẽ giúp việc tính toán chính xác và nhanh hơn.

Trình tự làm một bài toán vật lý mà tôi đã làm là:

Đọc để hiểu đề muốn tìm những đại lượng nào.

Tóm tắt đề bài: ghi ra những đại lượng cần thiết cho việc tìm ra đại lượng mà đề bài yêu cầu.

Đổi đơn vị nếu cần (học sinh thường không để ý hay quên làm bước này).

Vẽ hình minh họa (nếu hiện tượng có nhiều vật tham gia hay có nhiều trường hợp).

Suy nghĩ  những công thức nào có thể dùng để giải.

Tìm ra đại lượng cần tìm sau khi biến đổi và kết hợp các công thức (chưa vội thế số).

Thế số để tìm ra kết quả cuối cùng.

Để ý đơn vị của kết quả có phù hợp thực tế không.

Về việc tóm tắt đề bài, tôi thấy một số học sinh không làm bước này mà tìm những dữ kiện cần thiết trong đề. Điều này dễ làm rối học sinh vì trong đề có rất nhiều chữ và những con số cần thiết thì không nhiều. Việc tóm tắt sẽ làm học sinh biết được đề bài cho những đại lượng nào, đại lượng nào chưa có để học sinh có hướng giải cho bài toán.

Còn một điều nữa là thông thường tôi thấy học sinh hay than vãn về một môn nào đó mà chúng không giỏi. Và tại vì không giỏi nên làm thế nào cũng không giỏi, không chịu dành thời gian nhiều hơn cho môn đó. Học sinh thường tập trung cho những môn chúng giỏi, dành nhiều thời gian hơn cho những môn đó và ít dành thời gian cho những môn chúng không giỏi. Vậy là môn giỏi thì càng giỏi và môn không giỏi thì càng không giỏi.

Với môn lý cũng vậy. Nếu học sinh muốn giỏi thì bỏ thời gian ra làm bài tập, hỏi thầy cô, bạn bè, hay đi học thêm cũng được. Nhưng điều quan trọng là phải có cách học hợp lý và dành thời gian đúng mức cho môn đó. Tôi cũng vậy, mỗi lần học xong một chương sách mới, tôi cảm thấy rất khó hiểu. Nhưng vì tôi cố gắng dành thời gian giải bài tập và mua sách đọc thêm. Và cũng nhờ vậy mà tôi thấy môn lý không quá khó như các bạn tôi than vãn. Tôi cũng dành nhiều thời gian cho môn toán, và kết quả môn toán của tôi cũng rất tốt.

Đây là một số kinh nghiệm học tập của tôi. Mong có thể giúp phần nào cho những em học sinh học tốt hơn trong môn tự nhiên này và những môn khác nữa.

Phan Bình Phương - Báo Giáo dục và Thời đại